Gele kaart – Red Het Onderwijs

CATS

Een gele kaart voor “De staat van het onderwijs 2026”

Een gele kaart voor “De staat van het onderwijs 2026”

Een gele kaart voor “De staat van het onderwijs 2026”

20 mei 2026

Het Jaarlijkse Inspectierapport vermeldt opnieuw zorgwekkende feiten zoals de geconstateerde dalende prestaties op het gebied van de basisvaardigheden en het blijvende lerarentekort. Om een voorbeeld te noemen: 44 procent van de mbo-opleidingen scoort onvoldoende op studiesucces. Andries Knol noemt dit in een ingezonden brief in de Volkskrant terecht “een onthutsend cijfer”^[1]. Het rapport van de Inspectie vermeldt dit soort bevindingen echter zonder ophef. Alarmbellen gaan niet af en een “sense of urgency” om hier iets aan te doen ontbreekt. Een commentator^[2] merkte op dat in dit rapport het slechte nieuws wordt gebracht als was het een natuurverschijnsel.

Tegelijkertijd wordt gelukkig op belangrijke punten gekozen voor het doorzetten van constructief beleid wat betreft versterking van de basisvaardigheden. Opvallend daarbij is dat de Beleidsreactie van de bewindslieden hier duidelijker over is dan het rapport van de Inspectie. In een situatie van enerzijds waardering voor de aandacht voor basisvaardigheden en anderzijds fundamentele kritiek op het gebrek aan urgentie, trekt het Red Team een gele kaart. Wij beginnen dit commentaar dan ook met het opsommen van maatregelen in de beleidsredactie die ertoe doen als het gaat om duurzame verbetering van het onderwijs en plaatsen vervolgens een aantal kritische kanttekeningen.

Goede bedoelingen, maar….

Versterking van de basisvaardigheden staat centraal.

Het kabinet kiest daarbij voor het extra investeren in vakmanschap voor de klas door meer beschikbare tijd voor professionalisering, het in zijn kracht zetten van de beroepsgroep en het benutten van kennis uit onderzoek.

De aandacht voor een versterking van onderwijskundig leiderschap is positief te waarderen. De kern van onderwijskundig leiderschap is het ondersteunen van effectieve vormen van instructie en methodieken in de klas en dus geheel in lijn met de prioriteit van het vakmanschap van de leraar. Het is een goed voornemen om dit onder meer te stimuleren door het invoeren van verplichte bekwaamheidseisen. Tegelijkertijd is de hefboomwerking van onderwijskundig leiderschap indirect, complex en van lange adem.

Goede bedoelingen dus, maar zonder een realistische inschatting van de uitvoerbaarheid misschien een wat gratuite opsomming: gemakkelijker gezegd dan gedaan!

Aanvechtbare keuzes uit het Inspectierapport

Brede vorming en complexe denkvaardigheden
Terecht wordt verwezen naar de mogelijkheden die de actualisering van kerndoelen bieden voor het versterken van de samenhang tussen onderwijsaanbod, methoden en toetsen. Het benadrukken van inhoudelijke samenhang tussen vakken, brede vorming en de omarming van complexe cognitieve vaardigheden in het rapport, roept echter vragen op. Hoe ver moet vakkenintegratie gaan? Wat wordt bedoeld met brede vorming? Waarom wordt dit nergens toegelicht? Het propageren van complexere denkvaardigheden, die om complexere vakdidactische vaardigheden zouden vragen, is naar onze mening een te gemakkelijke acceptatie van de geactualiseerde, maar weinig concrete kerndoelen van de SLO. Sommige vakdidactici zijn juist bijzonder kritisch over uitgerekend deze doelen^[3].

Minder prominente plaats prestatie indicator
Sinds jaren wordt door de Inspectie gewerkt aan een nieuw toezichtkader, dat in 2027 ingevoerd zou moeten worden. Volgens het rapport wordt de inzet hierbij bepaald door de wil om een sterkere nadruk op de brede ontwikkeling van leerlingen te leggen, waarbij de leerresultaten een andere rol gaan spelen in het toezicht op het funderend onderwijs. “Zij krijgen een minder prominente rol in de beoordeling van scholen. Goed onderwijs en goed bestuur gaan dan zwaarder wegen”. De Inspectie luidt enerzijds de noodklok over dalende prestaties maar devalueert in zijn kerntaak het gewicht van de “one and only” cognitieve prestatie-indicator! Hierin zien we de verlammende tegenstelling terug tussen cognitieve prestaties en brede vorming die in kwalitatief goed onderwijs altijd met elkaar verbonden horen te zijn.

Procesindicatoren die goed bestuur en goed onderwijs typeren maakten bovendien altijd al deel uit van het toezichtkader van de inspectie. Uit onderzoek gebleken effectiviteit bevorderende factoren bepaalden daarbij de keuze voor deze procesindicatoren ^[4] Men zou verwachten dat de Inspectie blijft bij het op deze manier onderbouwen van zijn toezichtskader. De leerprestaties zijn daarbij onmisbaar. Kwaliteit van onderwijs moet blijken uit de onderwijsresultaten. Het minder prominent noemen en minder zwaar meewegen van de prestatie-indicator is ongerijmd, ook in het licht van het regeerakkoord, waarin nota bene een staatscommissie voor onderwijsprestaties in het vooruitzicht wordt gesteld.

Besluit: Onderwijsverbetering tussen opbrengstgerichtheid en autonomie

Sinds de jaren zeventig, met de vernieuwingsprojecten van Minister van Kemenade, is het uiteindelijke doel hetzelfde: verbetering van leerprestaties en minder ongelijkheid. Hierbij zet men steeds in op twee facetten, die in de bekende HOAK nota voor het hoger onderwijs (jaren 80) “Autonomie” en “Kwaliteit” werden genoemd. Autonomie heeft te maken met de beslissingsbevoegdheid op verschillende niveaus, vooral ook met de al dan niet sturende rol van de overheid. Met kwaliteit worden zowel professionaliteit van leerkrachten als instrumentele rationaliteit (in de betekenis van bewezen effectieve werkwijzen) bedoeld, ook in onderlinge samenhang. In deze periode van vijf decennia onderwijsbeleid is er op twee momenten een alarmbel geluid over het gebrek aan rationaliteit, het rapport van de Commissie Dijsselbloem (2008) en de regeerperiode van Dennis Wiersma, met een kleine uitloper onder Minister Paul. Nadien gaat het weer bergafwaarts met zowel overheidsregie als de instrumentele rationaliteit van het beleid. De sturingsdiscussie, aangezwengeld door Minister Paul (2025), maakte korte metten met het scenario dat uitging van meer directe sturing van de overheid op scholen; de status quo van de macht van besturen en bestuursraden werd herbevestigd. Wat instrumentaliteit betreft ligt toetsing van leerprestaties permanent onder vuur en de wetenschappelijke kern van “evidence-informed” onderwijs wordt nagenoeg overboord gegooid in het recente advies van de Onderwijsraad, getiteld “leren van Onderzoek”. Hoe het bestuurlijk middenveld onderwijsvernieuwing aanpakt, is bekend, veel gedoe met organisatieverandering (Onderwijs anders organiseren), afwijzen van overheidsregie, en immunisering tegen externe evaluatie. Om nog even terug te komen op het voorbeeld van de 44 procent onvoldoende studiesucces in het MBO, dit probleem wordt nu “opgelost” in het advies^[5] om het centraal examen Nederlands af te schaffen, zoals dat een aantal jaar geleden al bij rekenen is gebeurd.

Waar de Inspectie staat, met een zakelijke Beleidsreactie en een wollig rapport, is niet zo duidelijk. Legt de inspectie zich neer bij dalende onderwijsprestaties, als vormende aspecten van onderwijs in orde zijn? In de gegeven context is de controlerende rol van de Inspectie extra belangrijk en zeggen wij als “kritische vrienden” dat deze gele kaart mag worden opgevat als een ernstige waarschuwing.

^[1] Andries Knol, VK 6 maart Mbo-studenten hebben meer aan onderwijskwaliteit dan aan mooie woorden

^[2] Onderwijsadviseur David Roelofs in het programma Nieuwsweekend van zaterdag 18 april

^[3] Red Team Onderwijs De herniewde kerndoelen (po) zijn klaar, en wat nu? https://redhetonderwijs.com/wp-content/uploads/Glosse-Kerndoelen-en-Curriculum.pdf

^[4] Het door Wim van de Grift ontwikkelde ICALT systeem is hier een voorbeeld van

^[5] In het kader van de herijking van de referentiewaarden niveaus Nederlands. https://www.taalenrekenenmbo.nl/

Gele kaart voor Whitepaper lerarentekorten

Gele kaart voor Whitepaper lerarentekorten

Gele kaart voor Whitepaper lerarentekorten

In april 2023 publiceerden de onderwijskundigen Jan van Tartwijk, Douwe Beijaard en Martine van Rijswijk een ‘whitepaper’ (sic!) waarin zij het probleem van het lerarentekort analyseren met als doel aanknopingspunten te bieden voor het ontwikkelen van beleid dat het lerarentekort terug kan dringen . Het Red Team heeft waardering voor de brede analyse en een aantal adviezen, maar constateert dat net zoals in de beleidsplannen van de overheid enkele fundamentele oorzaken onderbelicht blijven en enkele belangrijke kansen zijn gemist.

29 juni 2023

De situatie

In het primair onderwijs is het landelijk lerarentekort opgelopen tot 9.5%, met grote regionale verschillen. Het geraamde percentage voor het vo is op dit moment 3,8%^[1]. Door deze tekorten neemt de druk op het primaire proces, het lesgeven, toe: steeds meer docenten moeten meer in minder tijd doen. Het wekt dan ook geen verbazing dat het percentage burn-out klachten in het onderwijs extreem hoog is en veel startende docenten in korte tijd afhaken. Bovendien neemt het aantal docenten met een academische opleiding af en lopen de aanmeldingen op universitaire lerarenopleidingen heel snel terug. Gezien deze ontwikkelingen kon kwaliteitsverlies niet uitblijven: in internationaal vergelijkend onderzoek presteert Nederland inmiddels onder gemiddeld. Dit is heel in het kort de negatieve spiraal waarin ons funderend onderwijs zich al meer dan tien jaar bevindt.

De overheid heeft inmiddels de salarissen van po-docenten gelijkgetrokken met die van hun tweedegraads collega’s, maar beginnende eerstegraadsdocenten met een academische opleiding krijgen sinds de HOS-nota (1985) nog steeds minder betaald dan hun studiegenoten in andere beroepssectoren, terwijl ze er een jaar langer voor moeten studeren.

Om het lerarentekort aan te pakken hebben de ministers Wiersma en Dijkgraaf de Kamer een brief gestuurd waarin zij kiezen voor landelijke regie en een regionale aanpak in zogenoemde Onderwijsregio’s (voorheen Regionale Aanpak Toekomst Onderwijsarbeidsmarkt, RATO). Scholen, bestuurders en lerarenopleidingen worden geacht samen plannen te maken om het tekort in hun regio aan te pakken. Aanvullende maatregelen van de ministers zijn strategisch personeelsbeleid, optimalisatie van het bevoegdhedenstelsel, een betere benutting van de onderwijstijd en de inzet van andere professionals.[2]

Oorzaken en oplossingen[3]

In hun Whitepaper Lerarentekort. Over oorzaken, beleid en oplossingen stellen de auteurs dat het voorgestelde beleid met aanvullende maatregelen weliswaar verstandig lijkt, maar dat een samenhangende beleidstheorie ontbreekt: op grond waarvan wordt verondersteld dat juist deze maatregelen een bijdrage leveren aan de oplossing van het lerarentekort. Volgens de samenstellers worden de lerarentekorten primair veroorzaakt door een verslechterde status van het beroep:

‘Niet alleen ondervindt het beroep van leraar steeds meer concurrentie van andere opties voor hoogopgeleiden, ook het beeld dat het een beroep is waarin je hard moeten werken voor weinig geld en met weinig mogelijkheden voor loopbaanontwikkeling is natuurlijk niet gunstig voor de status van het beroep. Het beeld van het onderwijs als een sector die steeds minder succesvol is en waar de overheid regie neemt op wat van scholen wordt vereist en waaraan schoolleiders en leraren moeten voldoen, wat hun professionele ruimte inperkt, draagt ook niet bij aan aantrekkelijkheid van het beroep van leraar.’

Ons commentaar. Hoewel het vaak moeilijk is om de oorzaken in deze complexe problematiek aan te tonen, valt het ons op dat in deze nota voorbij wordt gegaan aan bijvoorbeeld de invloed van de ‘managers’, c.q. schoolleiders en -bestuurders die vaak tegen de wil van docenten in er van alles doordrukken, de aantrekkelijkheid en kwaliteit van de lerarenopleidingen en professionaliseringsvoorzieningen, het gebrekkige opleidingsklimaat in scholen met lerarentekorten, het lamlendige pedagogisch-didactische klimaat op veel scholen, de vervaging in het bevoegdhedenstelsel en de dominantie van de hbo-cultuur in het (voortgezet) onderwijs waardoor academici er zich minder thuis zijn gaan voelen.

Als het gaat om de oplossingen onderschrijven de samenstellers van de white paper het beleid voor een regionale aanpak van het lerarentekort en de aanvullende maatregelen van de ministers, maar zij waarschuwen voor de problemen die de reorganisatie van de regionale samenwerking met zich mee zal gaan brengen en voor het risico dat docenten minder zeggenschap zullen krijgen over de school waar ze willen werken. Als het gaat om de loopbaanontwikkeling wijzen ze op de stimulerende werking van expertiseniveaus en specialisaties zoals curriculumontwikkelaar, leerlingbegeleider en schoolopleider. Daarnaast breken de samenstellers een lans voor de leraar als onderzoeker en de versterking van de kennisinfrastructuur in de regio.

Ons commentaar. Hoewel de samenstellers enkele kanttekeningen plaatsen bij de Onderwijsregio’s, gaan ze toch mee in een beleid waarvan het allerminst zeker is dat dat het lerarentekort gaat terugdringen. Wij voorzien een toename van de bestuurlijke drukte, een grote verscheidenheid tussen de regio’s en een overheid die niet bij machte is om de teugels stevig in handen te houden. Wat het bieden van een aantrekkelijk loopbaanperspectief betreft vinden wij de geboden oplossingen passen bij mensen die vanuit een algemeen onderwijskundig perspectief naar het onderwijs kijken: geen oog en onvoldoende waardering voor de kwaliteit van het primaire proces. Het carrièreperspectief dat zij de leraar willen bieden gaat in de richting van secundaire functies en voert dus weg van de allerbelangrijkste taak: het lesgeven. Dat is precies het omgekeerde van wat wij vinden dat er moet gebeuren om het beroep aantrekkelijker te maken en de kwaliteit van het onderwijs te verhogen: docenten moeten in de eerste plaats carrière kunnen maken in hun vak en het lesgeven en moeten daarnaast de gelegenheid krijgen om hun kwaliteiten in de lessen tot zijn recht te laten komen.

Tot slot

In ons Manifest Breng de basis op orde. Stel de leraar, het leren en het lesgeven centraal gaven we de minister tien adviezen, waaronder het advies om beleidsmaatregelen voortaan af te meten aan de vraag of leerlingen er beter en meer van gaan leren en het lesgeven voor docenten aantrekkelijker wordt.

[1] Grote problemen zijn en worden voorzien voor Informatica, de exacte vakken, Nederlands en de vreemde talen. Het lerarentekort in het mbo is vooralsnog relatief beperkt. Ministerie van OCW (2022). Trendrapportage arbeidsmarkt leraren po, vo en mbo.

[2] Zie hiervoor de Kamerbrief die de ministers Wiersma en Dijkgraaf in december 2022 naar de kamer stuurde over hun aanpak van het personeelstekort in het onderwijs.

[3] Tartwijk, J. van, Beijaard, D., & van Rijswijk, M. (2023). Whitepaper Lerarentekorten. Over oorzaken, beleid en oplossingen. Utrecht University Repository. Zij schreven deze paper op verzoek van enkele schoolleiders en schoolbesturen uit Utrecht en Brabant. We kwamen deze paper onlangs op het spoor en vonden voldoende redenen om er alsnog ons commentaar op te geven.

RED-team Onderwijs – Anna Bosman (hoogleraar pedagogiek en lerarenopleider), Sezgin Cihangir (directeur Nederlands Mathematisch Instituut), Jan Drentje (schoolleider, leraar, wetenschapper), Ton van Haperen (docent vo, lerarenopleider), Paul Kirschner (emeritus-hoogleraar onderwijspsychologie), Piet van der Ploeg (onderwijsfilosoof), Jaap Scheerens (emeritus-hoogleraar onderwijsorganisatie en -management), Theo Witte, voorzitter (vakdidacticus en lerarenopleider).

Gele kaart voor de kamerbrief ‘Samen voor beter onderwijs, duidelijk over kwaliteit’

Gele kaart voor de kamerbrief ‘Samen voor beter onderwijs, duidelijk over kwaliteit’

Gele kaart voor de kamerbrief ‘Samen voor beter onderwijs, duidelijk over kwaliteit’

Op 21 november 2022 stuurde minister Wiersma een (lange) brief naar de tweede kamer waarin hij zijn plannen uiteenzet om gerichter en duidelijker toezicht te gaan houden op de kwaliteit van het funderend onderwijs (po en vo). Wij prijzen dit voornemen, maar we twijfelen of de inspectie op dit moment deze taak op een verantwoorde manier uit kan voeren en we plaatsen ook vraagtekens bij het voornemen om scholen te sluiten die blijvend onder de maat presteren. Bovendien missen we in de plannen nog regie bij het toezicht op de kwaliteit van lerarenopleidingen en het bijscholingsaanbod.

12 december 2022

De situatie

De aanleiding om het toezicht op scholen in het funderend onderwijs te versterken is ingegeven door “…de stagnerende en dalende trends in internationale metingen van de prestaties van leerlingen in het Nederlandse funderend onderwijs.” (Brief, p. 1; ref 34755550). Daar wordt door de minister aan toegevoegd dat dit met name de basisvaardigheden betreft en dat gelijke kansen beginnen bij het goed op orde zijn van deze basisvaardigheden in het onderwijs.

De overheid is de stelselverantwoordelijke en moet in die rol zodanige randvoorwaarden scheppen dat er hoogwaardig onderwijs gegeven kan worden, waaronder het stellen van heldere normen voor onderwijskwaliteit en het zorgen voor voldoende en goed opgeleide leerkrachten. Als dat onverhoopt niet lukt, moet de overheid er niet voor terugschrikken om in te grijpen. Daarom presenteert Wiersma zijn agenda op ondersteuning en toezicht voor het funderend onderwijs.

Wij prijzen dit voornemen

Het belangrijkste punt dat Wiersma maakt in deze brief is dat er een concrete invulling komt van wat onderwijskwaliteit is en dat er een eenduidige opdracht wordt geformuleerd. Hier gaat Wiersma duidelijk verder dan welke minister dan ook. Hij wil normen concretiseren die betrekking hebben op de leskwaliteit, ondersteuning en begeleiding van leerlingen, het gebruik van bewezen effectieve aanpak, directe instructie, een lerende schoolcultuur en onderwijskundig leiderschap. Dit is een bijzondere stap. De overheid heeft namelijk altijd gesteld dat zij zich alleen met het wat bemoeit en niet met het hoe. Dit voornemen is een breuk met dat beleid. Scholen en hun besturen krijgen als de resultaten achterblijven een bij wet geregeld verplicht verbetertraject voorgeschreven. Onze lezing van dit speerpunt is dat een verbetertraject zal voorschrijven hoe die verbeteringen tot stand gebracht zullen moeten worden.

Een tweede belangrijke stap betreft het evalueren van de bestuursverantwoordelijkheid. De inspectie heeft geconstateerd dat er bij ongeveer 20% van de schoolbesturen onvoldoende zicht is op de onderwijskwaliteit. Schoolbesturen zijn primair verantwoordelijk voor de kwaliteitscultuur en moeten daar dus op aangesproken kunnen worden. Dit betekent dat er getoetst gaat worden op onderwijskundig leiderschap en dat de kwaliteiten en vaardigheden van schoolbesturen bij wet worden vastgelegd. Wij zijn het roerend eens met de minister dat slecht presterende besturen net als slecht presterende scholen aangepakt moeten kunnen worden.

Maar …

Bij het voornemen van Wiersma om de onderwijsinspectie behalve aangekondigde schoolbezoeken ook onaangekondigde bezoeken te laten brengen, zien we wel wat beren op de weg. Door het toezicht te intensiveren kunnen hersteltrajecten sneller van start gaan. Dat klopt, maar een versteviging van het toezicht met consequenties vereist dat alle onderwijsinspecteurs voldoende op de hoogte zijn van wat er moet gebeuren zodat de kwaliteit van het onderwijs verbetert. Het feit dat er fors moet worden uitgebreid binnen de onderwijsinspectie om die intensivering mogelijk te maken, roept bovendien de vraag op of er voldoende kwalitatief onderlegde inspecteurs te vinden zijn. Om onderwijskwaliteit te evalueren moet er binnen de inspectie eenduidigheid zijn over wat goed onderwijs is. Wij vragen ons af of dat het geval is.

Een laatste voornemen van de minister is om scholen of besturen die blijvend onvoldoende presteren sneller een sanctie op te leggen. In zo’n geval kan dat opschorting van de bekostiging betekenen en zelfs het opheffen van de school. De ouders worden actief betrokken bij de te nemen maatregelen. We vragen ons hierbij af of opheffing van een school de oplossing is, terwijl leraren en besturen mogelijk ergens anders aan het werk kunnen. Het is immers niet ‘de school’, maar de leerkrachten en de bestuurders van de school die de wanprestaties leveren.

Olifant in de kamer

Hoewel wij het zeer waarderen dat de minister meer de regie neemt bij het toezicht op de onderwijskwaliteit, vinden wij het lastig dat de minister zwijgt over de vraag hoe het komt dat die onderwijskwaliteit nog altijd daalt dan wel stagneert. Vrijwel alle leerkrachten zijn door een daartoe erkende opleiding opgeleid en hebben een diploma gekregen waarmee zij een lesbevoegdheid hebben gekregen. Hoe kan het dan zijn dat een deel daarvan onvoldoende kwaliteit levert? Het benoemen van die olifant in de kamer wordt door vrijwel iedereen vermeden. Het kan leerkrachten niet verweten worden dat ze onvoldoende kwaliteit leveren; daarvoor moet er naar de lerarenopleidingen gekeken worden en zeker ook naar de eisen voor bijscholing en de kwaliteit van het bijscholingsaanbod. Als dat niet wordt opgelost, is het dweilen met de kraan open. Daarom roepen wij minister Wiersma met klem op om zijn collegaminister Dijkgraaf te vragen het toezicht op de lerarenopleidingen en bijscholingen te verscherpen.

RED-team Onderwijs – Sarah Bergsen (schoolleider bo), Anna Bosman (hoogleraar pedagogiek en lerarenopleider), Sezgin Cihangir (directeur Nederlands Mathematisch Instituut), Jan Drentje (schoolleider, leraar, wetenschapper), Ton van Haperen (docent vo, lerarenopleider), Paul Kirschner (emeritus-hoogleraar onderwijspsychologie), Jaap Scheerens (emeritus-hoogleraar onderwijsorganisatie en -management), Theo Witte, voorzitter (vakdidacticus en lerarenopleider).

Gele kaart voor inspectierapport ‘De Staat van het Onderwijs’

Gele kaart voor inspectierapport ‘De Staat van het Onderwijs’

Gele kaart voor inspectierapport ‘De Staat van het Onderwijs’

Werden in de afgelopen jaren door de inspectie al kritische noten gekraakt, dit jaar leidt de analyse van de staat van ons onderwijs tot een dringende oproep tot renovatie van het funderende onderwijs. Dat verdient een groene kaart. Helaas, doet de inspectie tegelijkertijd vrijwel geen concrete aanbevelingen en ontbreekt het aan zelfreflectie van de rol van de inspectie en de overheid bij de toename van kansenongelijkheid en de achteruitgang van basisvaardigheden. Daarom geven wij een gele kaart.

11 mei 2021

Situatie

Het is in de wet verankerd dat de Inspectie van het Onderwijs jaarlijks verslag doet van de staat van het onderwijs. De rapporten worden sinds 1817 verzameld door de Koninklijke Bibliotheek. In ‘De Staat van het Onderwijs 2021’ wordt eindelijk de onderwijsinhoudelijke crisis door de inspectie erkend. We moeten beslist meer doen dan terugkeren naar de situatie van voor het corona-onderwijs in 2019. Toen al werd door een toenemend aantal basisschoolleerlingen de streefniveaus voor rekenen en taal niet gehaald. Recent bleek ook het niveau van schrijfvaardigheid zorgwekkend te dalen. Uit het laatste PISA-rapport weten we dat een kwart van onze 15-jarige leerlingen laaggeletterd is.

In dit inspectierapport worden de problemen realistisch geduid zonder meteen op de overige goede prestaties van het Nederlandse onderwijs te wijzen. Die geruststelling ontbreekt nu. De inspectie roept daarom op om niet alleen te repareren, maar te renoveren. Dat is een belangrijke trendbreuk. In eerdere rapporten mocht de lezer zelf conclusies trekken, nu doet de inspectie dat zelf.

Het is een goed inspectierapport omdat het constateert dat …

te weinig po-leerlingen het streefniveau schrijven halen;
te weinig po leerlingen het streefniveau rekenen halen;
de resultaten in het natuuronderwijs achterblijven bij rekenen;
er toenemende verschillen tussen scholen in rekenprestaties zijn;
de beheersing van de referentieniveaus in de brugklas zorgelijk is;
de beheersing van Nederlands en rekenen/wiskunde in de brugklas gedaald is;
de zorgen over leesvaardigheid onder 15-jarigen blijven bestaan;
er gebrekkig zicht is op basisvaardigheden vo, mbo en ho;
het eerste beeld van de achterstanden zorgelijk is;
de achterstanden tussen verschillende groepen leerlingen is opgelopen.

Maar …

We constateren tegelijkertijd dat de inspectie onvoldoende verantwoordelijkheid neemt in de kwaliteitsbewaking van ons onderwijs. Zo worden de uitzonderlijke examenresultaten in 2020 wel genoemd maar nauwelijks kritisch besproken.

Het gemiddeld lagere basisschooladvies bij 14.000 leerlingen in 2020 als gevolg van het schrappen van de eindtoets, treft vooral leerlingen met een migratieachtergrond en/of uit de lage sociaal-economische klasse. Wat houdt bij dit type onder-advisering het inspectietoezicht in? In de analyse van toenemende kansenongelijkheid is er nauwelijks aandacht voor de noodzaak om alle basisschoolleerlingen, ongeacht hun sociale achtergrond, op een gelijk basisniveau te brengen (voor taal, rekenen en schrijven). In dit verband blijft de rol van leraren, de kwaliteit van hun opleiding en het niveau van hun didactische handelen onderbelicht.

Het inspectierapport signaleert veel problemen, maar brengt in de analyse en oplossingen geen focus aan. Geen woord over het zwakke overheidsbeleid als het gaat om de bestrijding van het kwantitatieve en kwalitatieve lerarentekort dat ten grondslag ligt aan veel van de gesignaleerde problemen. Ook blijft onbesproken welk effect het inspectiekader en -toezicht zelf heeft op het gedrag van scholen, zowel in relatie tot kansengelijkheid als de bewaking van de inhoudelijke onderwijskwaliteit.

Onze opvatting

Het is voor het eerst dat de Inspectie de vinger op de zere plek legt zonder de ernst van de situatie te bagatelliseren. Dat is prijzenswaardig. Het is onze opvatting dat alle leerlingen de basisschool moeten kunnen verlaten met de juiste basisvaardigheden. Alle scholieren moeten kwalitatief hoogwaardig onderwijs kunnen genieten. De huidige stand van zaken is alarmerend. De inspectie dient een belangrijkere rol te spelen in het bewaken van de inhoudelijke onderwijskwaliteit bij verschillende vakken en op te treden als die kwaliteit ondermaats is. Dat vraagt ook om een renovatie van de inspectie zelf.

Referenties
Rapport De Staat van het Onderwijs 2021 | Rapport | Inspectie van het onderwijs (onderwijsinspectie.nl)

Het Red Team Onderwijs – Sarah Bergsen (schoolleider bo), Anna Bosman (hoogleraar pedagogiek en lerarenopleider), Sezgin Cihangir (directeur Nederlands Mathematisch Instituut), Jan Drentje (schoolleider, leraar, wetenschapper), Ton van Haperen (docent vo, lerarenopleider), Paul Kirschner (emeritus-hoogleraar onderwijspsychologie), Jaap Scheerens (emeritus-hoogleraar onderwijsorganisatie en -management), Gert Verbrugghen (docent Engels vmbo), Gerard Verhoef (wiskundedocent, bestuurslid BON), Theo Witte vz (vakdidacticus en lerarenopleider).

Gele kaart voor ‘Tijd voor Focus’

Gele kaart voor ‘Tijd voor Focus’

Gele kaart voor ‘Tijd voor Focus’

Werkdrukverlaging moet volgens de Onderwijsraad in het primair onderwijs een speerpunt worden. Lesgeven en lesvoorbereiding moeten daar meer centraal komen te staan. Zeker! Werkdrukverlaging is hoog nodig, ook om het beroep aantrekkelijker te maken. Maar … de voorgestelde oplossingen lijden zelf aan een gebrek aan focus en het is niet uitgesloten dat enkele voorstellen juist voor meer werkdruk zullen gaan zorgen.

4 mei 2021

De situatie

De werkdruk in het primair onderwijs is te hoog, waardoor leerkrachten onvoldoende toekomen aan het geven en ontwikkelen van onderwijs.

Leraren in het basisonderwijs werken vaker dan in andere (onderwijs)sectoren soms of regelmatig over (84,7% in het po versus 72,5% in het overige onderwijs en 70,8% in andere sectoren). Gemiddeld gaat het om 4,3 uur per week. Ook hun werkdruk is hoger en ze vinden het werk emotioneel meer belastend dan collega’s in andere (onderwijs)sectoren.

Vergeleken met hun collega’s in andere landen is het plaatje al niet veel rooskleuriger. Nederlandse basisschoolleraren blijken kampioen in administratie: ze besteden hieraan bijna twee keer zoveel tijd als hun buitenlandse collega’s in andere Europese landen (4,3 versus 2,6 uur per week). Ze geven meer lesuren (gemiddeld 25,4 versus 23,7 uur), maar steken minder tijd in de lesvoorbereiding (5 versus 6,6 uur) en nakijkwerk (3,6 versus 4,0 uur).
(Bron – Bea Ros, 2021)

Dit moet volgens De Onderwijsraad worden opgelost door (a) de werkzaamheden slim te verdelen tussen leerkrachten onderling en andere krachten die in de school werken en (b) prioriteiten te stellen op basis van visie en doelen.

Dit vinden wij in principe een goed advies …

Werkdrukverlaging moet een speerpunt worden in het onderwijsbeleid: het onderwijs is de sector met de meeste burn-outs, veel leerkrachten verlaten vroegtijdig het beroep en de instroom van nieuwe leerkrachten is al heel lang onvoldoende.

Werkdrukverlaging is inderdaad een gezamenlijke verantwoordelijkheid van leraren, schoolleiders en schoolbestuurders, ondersteund door de overheid die verantwoordelijk is voor het creëren van de juiste randvoorwaarden.

Het is ook goed om schoolorganisaties aan te sporen prioriteiten te stellen op basis van visie en doelen.

Differentiatie in de werkzaamheden van leerkrachten en het aanstellen van speciale vakleerkrachten voor gym, muziek, Engels of handenarbeid kan de werkdruk is eveneens een goed advies. Dit verlaagt de werkdruk zodat de leerkrachten zich beter kunnen concentreren op het kerncurriculum. Bovendien brengen vakleerkrachten door hun speciale expertises extra kwaliteiten in het onderwijs.

Maar …

Werkdrukverlaging moet volgens De Onderwijsraad op een groot aantal scholen tot stand worden gebracht door meer leerkrachten aan te trekken, maar waar haal je bij de huidige grote tekorten goed opgeleide leerkrachten vandaan?

Helaas wordt In het rapport nauwelijks besproken op welke zaken het basisonderwijs zich zou moeten toeleggen. Focus op de kern, maar wat is die kern? Wat is echt nodig en wat niet? Het advies geeft leraren en schoolleiders hiervoor weinig houvast. Het rapport had in dit verband kunnen verwijzen naar good practices van bij naam genoemde scholen.

Als de dagelijkse continuïteit van het onderwijs niet is gewaarborgd, komt dit de kwaliteit niet ten goede. Aparte leerkrachten voor rekenen, taal en de zaakvakken vormen juist een bedreiging voor die continuïteit. Bovendien zal dit de werkdruk niet verlagen, maar eerder verhogen: de overdracht aan een duo-leerkracht betekent al extra werk, laat staan als er meer leerkrachten of assistenten in het onderwijsproces van een klas worden betrokken.

Leerkrachten zouden volgens het rapport minder uren les moeten geven, omdat dit het verzorgen van goed onderwijs ten goede zou komen. Leerkrachten geven zelf aan dat niet het lesgeven de boosdoener is, maar de administratieve rompslomp in combinatie met bijkomende niet-lesgevende taken. Zorg ervoor dat leraren zich op hun kerntaken kunnen focussen en zorg voor een betere ondersteuning die ook de administratieve lasten verlicht.

Een belangrijke omissie in het rapport is de gemiddelde groepsgrootte. Als die boven circa 25 leerlingen uitkomt, is de werkdruk per definitie te hoog.

Ons standpunt

Ondersteuning van de leerkracht door conciërges, schoonmakers, onderwijsassistenten, lerarenondersteuners en administratief medewerkers is nodig, maar leidt niet automatisch tot werkdrukverlaging. Ondersteuners zijn immers voor hun werkzaamheden afhankelijk van de input van de leerkracht. Elke nieuwe functie creëert bovendien nieuwe werkzaamheden en overlegstructuren. Alleen als de functies echt ondersteunend zijn, kan het takenpakket van de leerkracht worden verlicht. Kleinere klassen, betere ondersteuning zowel in de klas als schoolbreed, focus op het kerncurriculum en een halvering van de administratieve rompslomp scheppen de randvoorwaarden voor kwalitatief hoogwaardig onderwijs en werkplezier. Hoe meer leerkrachten onder niet al te hoge druk met plezier én succes hun werk kunnen doen, hoe aantrekkelijker het leraarsberoep wordt.

Referenties
Tijd voor focus | Advies | Onderwijsraad Ros, B. (2021). Onderwijsraad: verlaag werkdruk met meer focus en meer geld. Didactief, 25 maart 2021. https://didactiefonline.nl/artikel/onderwijsraad-verlaag-werkdruk-met-meer-focus-en-meer-geld